Gripla XVII (2006), sem gefin er út af Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, er nýkomin út og er þetta 67. ritið í ritröð stofnunarinnar Rit Árnastofnunar. Að vanda er efnið fjölbreytt en þar er að finna sex viðamiklar greinar og minningarorð um látna fræðimenn.

Jónas Kristjánsson, fyrrverandi forstöðumaður Stofnunarinnar skrifar langa og rækilega grein um skáldskap Egils Skallagrímssonar, Kveðskapur Egils Skallagrímssonar. Þar tekur hann upp hanskann fyrir hið aldna skáld og mótmælir þeim fræðimönnum sem á síðari árum hafa gert sér far um að eigna kveðskapinn öðrum og yngri skáldum, einkum þeim sem uppi voru á 12. og 13. öld.

Haraldur Bernharðsson á hér grein sem hann nefnir, Göróttur er drykkurinn. Fornmálsorð í nútímabúningi. Haraldur færir að því rök að lýsingarorðið göróttur sé misskilningur nútímamanna; það hafi upphaflega verið gjöróttur.

Kristján Árnason ritar allítarlega grein um forna bragfræði og nefnir grein sína, Um Háttatal Snorra Sturlusonar. Bragform og braglýsing.

Kári Gíslason rekur hugmyndir miðaldamanna um þá sem settu saman bækur og hvernig megi bera þá iðju saman við sköpunarstarf nútíma höfunda. Grein sína nefnir Kári, Reading for Saga Authorship. A Character-based Approach.

Þorleifur Hauksson sem nýlega hefur gefið út Sverris sögu, á hér greinina, Grýla Karls ábóta og gerir þar grein fyrir lengd Grýlu en svo nefndist sá hluti Sverris sögu sem Karl Jónsson (d. 1213) ábóti setti saman.

Loks birtir Sigurjón Páll Ísaksson þýðingar Gísla Brynjólfssonar úr fornensku, Frá Abgarus konungi. Fyrri hluti, með athugasemdum og skýringum.

Í Griplu XVII eru minningarorð um Stefán Karlsson eftir Sigurgeir Steingrímsson og að auki ritaskrá Stefáns sem Guðvarður Már Gunnlaugssona og Sigurgeir Steingrímsson bjuggu til prentunar, Sverrir Tómasson ritar um Magnús Má Lárusson og Kristján Eiríksson um Ögmund Helgason.

Að lokum eru birtar leiðréttingar vegna útgáfu Griplu XVI og Handritaskrá

Ritstjórar Griplu XVII eru Gísli Sigurðsson, Margrét Eggertsdóttir og Sverrir Tómasson. Gripla er 230 bls., leiðbeinandi verð er 4.600 kr. Háskólaútgáfan annaðist prentþjónustu og dreifir ritinu.

Samkvæmt skipulagsskránni er hlutverk stofnunarinnar:

1.      Að annast uppbyggingu og rekstur menningar- og fræðaseturs að Skriðuklaustri í Fljótsdal.

2.      Að stunda fræðastarfsemi á sviði hugvísinda og leggja rækt við bókmenntir með
áherslu á ritverk og ævi Gunnars Gunnarssonar.

3.      Að reka dvalarstað fyrir lista- og
fræðimenn og standa fyrir sýningum og öðrum listviðburðum.

4.      Að stuðla að atvinnuþróun á Austurlandi
og efla rannsóknir á austfirskum fræðum.

5.      Að sinna alþjóðlegum menningartengslum og
standa vörð um hugsjónir Gunnars Gunnarssonar.

Á meðan unnið er að endurbótum á nýrri heimasíðu Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum eru heimasíður gömlu stofnananna virkar og frá nýju heimasíðunni er hægt að tengjast þeim með því að smella á þeirra gömlu heiti sem birt eru á forsíðunni.

Rósa Þorsteinsdóttir, þjóðfræðingur á Árnastofnun, hafði umsjón með útgáfunni, Halldór Baldursson myndskreytti bókina og um hljóðvinnslu sá Sigurður Rúnar Jónsson í Stemmu. 

Eins og kunnugt er tók Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum til starfa 1. september s.l. við samruna fimm eldri stofnana á sviði íslenskra fræða: Íslenskrar málstöðvar, Orðabókar Háskólans, Stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi, Stofnunar Sigurðar Nordals og Örnefnastofnunar. Nýja stofnunin tekur við skyldum þessara stofnana og heldur áfram þeim verkefnum sem þær sinntu áður.

Á meðan ný heimasíða Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum er í smíðum eru heimasíður gömlu stofnananna virkar og frá þessari síðu er hægt að tengjast þeim með því að smella á þeirra gömlu heiti í textanum hér fyrir ofan. Vonast er til að nýja heimasíðan verði komin í gagnið áður en langt um líður.   

Á Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum er þess nú minnst að  hinn 18. október sl. voru liðin 40 ár frá því að Jóhannes Nordal seðlabankastjóri afhenti íslensku þjóðinni Skarðsbók postulasagna sem íslenskir bankar höfðu keypt á uppboði í Lundúnum. Bókin var falin Handritastofnun Íslands, forvera Árnastofnunar, til varðveislu. Af þessu tilefni hefur stofnunin gefið út rit þar sem dr. Jóhannes segir frá hinum flókna og spennandi aðdraganda þess að handritið var keypt. Rit Jóhannesar er prýtt fjölmörgum myndum úr Skarðsbók. Ritið er til sölu í sölubúð Þjóðmenningarhússins og á skrifstofu Árnastofnunar í Árnagarði v/Suðurgötu.

Laugardaginn 28. október verður Skarðsbók komin á handritasýningu Árnastofnunar í Þjóðmenningarhúsinu þar sem hún verður til sýnis með öðrum handritum alla daga frá klukkan 11-17. Ókeypis aðgangur verður að sýningunni helgina 28. - 29. október.

Skarðsbók postulasagna er safn helgisagna um ellefu postula Krists. Sögur af þeim voru þýddar snemma og seinna auknar og endursamdar. Skarðsbók er veglegasta safn postulasagna frá miðöldum, upphaflega 95 blöð sem skrifuð voru af þremur mönnum, líklega í klaustrinu að Helgafelli fyrir Orm lögmann Snorrason á Skarði um 1360. Hann gaf bókina kirkjunni á Skarði þar sem hennar er getið með eignum kirkjunnar fram á 19. öld — en bókin er svo horfin árið 1827.

Enski bókasafnarinn Sir Thomas Phillipps keypti Skarðsbók í Lundúnum 1836 og var hún lengi hluti af hans mikla safni. Hinn 30. nóvember 1965 kom Skarðsbók á uppboð í Lundúnum. Þá sættu íslensku bankarnir lagi, undir forystu Seðlabankans, keyptu hana fyrir 36.000 sterlingspund og gáfu hana íslensku þjóðinni. Skarðsbók postulasagna varð fyrsta handritið sem Handritastofnun Íslands, síðar Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi og nú Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, fékk til varðveislu og ber hún safnmarkið SÁM 1.

Komin er út hjá Stofnun Árna Magnússonar bókin Fjórar sögur frá hendi Jóns Oddssonar Hjaltalín sem dr. Matthew J. Driscoll, sérfræðingur við Árnasafn í Kaupmannahöfn, hefur búið til prentunar.

Jón Oddsson Hjaltalín (1749–1835) var lengst af prestur í Saurbæ á Hvalfjarðarströnd. Hann var afkastamikill rithöfundur, sálmaskáld og þýðandi, en aðeins sálmar hans birtust á prenti að honum lifandi. Eftir Jón liggja einnig í handritum kvæði hans af trúarlegum toga, rímur, tækifærisvísur og annars konar veraldlegur kveðskapur, auk frumsamdra og þýddra sagna. Útgáfan sem hér birtist, á fjórum sögum frá hendi sr. Jóns, er úrval sagnaritunar hans og varpar ljósi á skáldsagnagerð þessa tímabils í íslenskri bókmenntasögu; engin þeirra hefur áður verið prentuð.

Marrons saga og Fimmbræðra saga, sem birtar eru í bókinni, voru frumsamdar af séra Jóni í hefðbundnum stíl riddara- og lygisagna, en Sagan af Zadig er þýðing hans úr dönsku á skáldsögunni Zadig ou la Destinée eftir franska skáldið Voltaire sem birtist fyrst á frummálinu árið 1747, tólf árum á undan Birtingi (Candide), en í báðum þessum sögum veltir Voltaire fyrir sér vonsku og þjáningu heimsins. Fjórða sagan, Ágrip af Heiðarvíga sögu, er sérstök gerð Heiðarvíga sögu sem séra Jón setti saman á grundvelli endursagnar Jóns Ólafssonar af þeim hluta sögunnar sem glataðist í Kaupmannahafnarbrunanum 1728 og eftirrits Hannesar Finnssonar af því broti sögunnar sem enn er varðveitt í Stokkhólmi í handriti frá miðöldum; við þetta jók séra Jón ýmsu efni, m.a. úr munnlegri geymd. ― Sögunum er fylgt úr hlaði með ítarlegum inngangi útgefanda.

Sigurgeir Steingrímsson, rannsóknardósent á Árnastofnun, hafði umsjón með útgáfunni sem er hin 66. í ritröðinni Rit Árnastofnunar. Háskólaútgáfan annast dreifingu bókarinnar.

Listvinafélag Hallgrímskirkju og Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum standa að ráðstefnunni. Fundarstjóri er Svanhildur Óskarsdóttir fræðimaður á Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.

Dagskrá:
10.00–10.10 Svanhildur Óskarsdóttir setur þingið
10.10–10.30 Wilhelm Friese: Hallgrímurs Jahrhundert
10.30–10.50 Einar Sigurbjörnsson: Sensus mysticus. Um andlega merkingu
ritningarinnar í lútherskri guðfræði
10.50–11.10 Erik A. Nielsen: Kingos passionsdigtning – og Johann Gerhard

Kaffi 11.10–11.25

11.30–11.50 Hubert Seelow: Der Rímurdichter Hallgrímur Pétursson und die
Volksbuchtradition
11.50–12.10 Þórunn Sigurðardóttir: Skáldbræður á 17. öld: Hallgrímur Pétursson og Guðmundur Erlendsson

Hádegisverður 12.10–13.00

13.00–13.20 Laila Akslen: Magdalena-meditasjon og prestepoesi? Dorothe
Engelbretsdatters og Petter Dass` religiøse dikting
13.20–13.40 Stina Hansson: Hallgrimur Petursson och den andaktslitterära betraktelsen
13.40–14.00 Sigurður Pétursson: "Poeta felicissimus". Latínuskáldið Stefán
Ólafsson (um 1619–1688)
14.00–14.20 Gunnar Harðarson: Einsetumaður á Hvalfjarðarströnd: Dulspeki miðalda og íhugunarrit Hallgríms Péturssonar

Kaffi 14.20–14.40

14.40–15.00 Sigrún Steingrímsdóttir: Passíusálmarnir og passíur tónskáldanna
15.00–15.20 Þóra Kristjánsdóttir: Myndlistin á dögum Hallgríms
15.20–15.40 Margrét Eggertsdóttir: Barokk á Íslandi

Ráðstefnan er öllum opin meðan húsrúm leyfir.

Undirbúningsnefnd: Margrét Eggertsdóttir og Þórunn Sigurðardóttir.
Ráðstefnan er haldin með styrk úr Kristnihátíðarsjóði

Menntamálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, skipaði dr. Véstein Ólason í embætti forstöðumanns hinnar nýju háskólastofnunar í íslenskum fræðum þann 12. september sl., að fenginni umsögn stjórnar stofnunarinnar. Vésteinn mun gegna starfi forstöðumanns til 1. mars 2009.

Vésteinn var forstöðumaður Stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi frá 1. maí 1999 til 1. september 2006 er stofnunin var lögð niður með lögum um Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Fimm rannsóknarstofnanir hafa þar með sameinast í eina, þ.e. Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi, Orðabók Háskóla Íslands, Íslensk málstöð, Örnefnastofnun og Stofnun Sigurðar Nordal. Lögin um sameininguna tóku gildi 12. júní 2006 (sjá lögin í heild hér).

Vésteinn er fæddur 14. febrúar 1939 og á að baki langan feril við rannsóknir og kennslu íslenskra bókmennta. Hann lauk mag. art. prófi í íslenskum fræðum frá heimspekideild Háskóla Íslands 1968 og varð doktor frá heimspekideild Háskóla Íslands 1983. Doktorsritgerð hans The Traditional Ballads of Iceland fjallaði um forna sagnadansahefð Íslendinga og kom hún út í ritröð Stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi. Á árunum 1968-1972 starfaði Vésteinn sem lektor í íslensku við Kaupmannahafnarháskóla en fluttist að því búnu aftur heim til Íslands og gegndi fyrst stöðu lektors og síðan dósents í almennri bókmenntafræði við Háskóla Íslands en dósent í íslenskum bókmenntum við háskólann var hann 1980-1985. Árin 1985-1991 var Vésteinn prófessor í íslensku við háskólann í Ósló en dvaldist veturinn 1988-89 sem gistiprófessor við Kaliforníuháskóla í Berkeley í Bandaríkjunum. Frá árinu 1991 hefur Vésteinn starfað hér heima og verið prófessor í íslenskum bókmenntum við Háskóla Íslands. Vésteinn er afkastamikill fræðimaður og auk nokkurra bóka liggur eftir hann mikill fjöldi greina í tímaritum bæði hér heima og erlendis.

Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi hefur frá og með deginum í dag verið lögð niður í þeirri mynd sem hún hefur haft frá því að henni var komið á fót með lögum nr. 70, samþykktum á Alþingi 17. maí 1972. Árnastofnun rennur nú ásamt fjórum öðrum stofnunum í íslenskum fræðum inn í nýja stofnun.

Í dag 1. september 2006 ganga í gildi lög nr. 40 frá 12. júní 2006 um Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, en í ákvæðum til bráðabirgða með lögunum segir m.a.: „Við gildistöku laga þessara tekur Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum við eignum og skuldbindingum Íslenskrar málstöðvar, Orðabókar Háskólans, Stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi, Stofnunar Sigurðar Nordals og Örnefnastofnunar Íslands. Í því felst m.a. að starfsmenn framangreindra stofnana verða starfsmenn Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.“ (Sjá lögin í heild hér).

Starf hinna gömlu stofnana mun þó að mestu verða með óbreyttum hætti næstu daga meðan beðið er eftir því að forstöðumaður hinnar nýju stofnunar sé skipaður.

Bókin nefnist: "Fjórar sögur frá hendi Jóns Oddsonar Hjaltalín" sem Dr. Matthew James Driscoll, fræðimaður við Árnasafn í Kaupmannahöfn, hefur búið til prentunar og Rósa Þorsteinsdóttir, þjóðfræðingur og skrifstofustjóri á Árnastofnun, sér um útgáfu geisladiskanna. Þar má finna þulur, barnagælur og annað efni sem venjan var að fara með fyrir börn. Efnið er varðveitt á segulböndum í þjóðfræðasafni stofnunarinnar og er flutt af fólki alls staðar að af landinu. Með diskunum er ætlunin að gefa út vandaða bók með öllum textum sem á þeim verða. Textarnir verða skreyttir myndum eftir myndlistarmanninn Halldór Baldursson og hugmyndin er að þar verði til ný vísnabók með gömlum vísum. Bókin ásamt diskunum er gefin út í samvinnu við Smekkleysu.

Þetta er 66. ritið í ritröðinni Rit Árnastofnunar og er efni þess eftirfarandi:
Philip Roughton: Stylistics and sources of the Postola sögur in AM 645 4to and AM 652/ 6304to
Jóhannes Nordal: Ferill Skarðsbókar
Jens Eike Schnall: Recht und Heil. Zu Kompilationsmustern in Handschriften der Jónsbók
Vésteinn Ólason: Grottasöngur
Siân Grønlie: Kristni saga and medieval conversion history
Gísli Baldur Róbertsson: Snurðan á þræði Reykjarfjarðarbókar
Marteinn H. Sigurðsson: Þórr’s travel companion in Hymiskviða
Guðrún Nordal: Á mörkum tveggja tíma. Kaþólskt kvæðahandrit með hendi siðbótarmanns, Gísla biskups Jónssonar
Gísli Baldur Róbertsson: Heilög Anna birtist Árna Magnússyni undir andlátið
Kirsten Wolf: Reflections on the color of Esau’s pottage of lentils (Stjórn 160.26-161.9)
Málstofa:
Hrafn Sveinbjarnarson: On plagiarism in a PhD dissertation and subsequently in Gripla
Árni Heimir Ingólfsson:A response to Hrafn Sveinbjarnarson
Hrafn Sveinbjarnarson: An additional note on plagiarism
A note from the editors
Jóhannes B. Sigtryggsson: Hugleiðingar um stafréttar uppskriftir
Einar Sigmarsson: Hamskipti eða endaskipti? Um nykur og nykrað, finngálkn og finngálknað
Gísli Sigurðsson: Hallfreður Ö. Eiríksson [minningarorð]
Ólöf Benediktsdóttir: Ritaskrá Hallfreðar Arnar Eiríkssonar

Brjóstmyndina gerði Erlingur Jónsson myndlistarmaður, sem búsettur er í Ósló, og var myndin steypt þar í brons. Seðlabanki Íslands og Háskólasjóður veittu myndarlega styrki til að standa straum af kostnaði við gerð myndarinnar.

Öllum starfsmönnum stofnunarinnar var boðið að vera viðstaddir afhjúpunina með mökum sínum, en sérstakir heiðursgestir voru Jónas Kristjánsson og kona hans Sigríður Kristjánsdóttir ásamt börnum, tengdabörnum og barnabörnum. Aðrir boðsgestir voru Erlingur Jónsson, Ólafur G. Einarsson fyrrverandi menntamálaráðherra, nú formaður bankaráðs Seðlabankans, Kristín Ingólfsdóttir háskólarektor og Einar Sigurðsson eiginmaður hennar.

Vésteinn Ólason ávarpaði gesti, minntist á langan og farsælan starfsferil Jónasar við rannsóknir og stjórnun á stofnuninni og gat sérstaklega um störf hans í nefndinni sem skipti handritum í dönskum söfnum milli Íslands og Danmerkur. Hann sagði frá tildrögum að gerð myndarinnar, þakkaði þeim sem styrkt höfðu gerð hennar og beindi sérstökum árnaðaróskum til Jónasar Kristjánssonar og Sigríðar konu hans. Barnabarn þeirra, Jónas Þórisson, afhjúpaði myndina, og Jónas Kristjánsson flutti stutt þakkarávarp sem hófst á gamansamri hugleiðingu um mannamyndir.

Doktorsritgerð Margrétar fjallar um Hallgrím Pétursson (1614-1674) og hugsanlegt barokk í íslenskum bókmenntum. Vörnin fór fram föstudaginn 14. október sl. í Aðalbyggingu Háskóla Íslands. Andmælendur voru dr. Jürg Glauser prófessor í norrænum fræðum við háskólana í Zürich og Basel, fyrsti andmælandi, og dr. Einar Sigurbjörnsson prófessor í guðfræði við Háskóla Íslands, annar andmælandi. Dr. Oddný G. Sverrisdóttir, forseti Hugvísindadeildar, stjórnaði athöfninni. Margt manna var samankomið til að hlýða á andmælendur og doktorsefnið, sem stóð sig með mikilli prýði.

Bókin er hin 63. í ritröðinni Rit Árnastofnunar en Háskólaútgáfan sér um dreifingu bókarinnar. Í ritgerðinni er leitast við að svara spurningum á borð við: Hvernig skáld var Hallgrímur Pétursson? Úr hvaða jarðvegi spratt kveðskapur hans? Voru hugmyndir hans heimafengnar eða átti hann eitthvað sameiginlegt með skáldum í öðrum löndum? Var Ísland einangraður útkjálki á dögum Hallgríms eða hugsuðu menn hér svipað og í nálægum Evrópulöndum? Hvað er barokk? Er það stíll, tímabil eða texti? Á hugtakið erindi í íslenska bókmenntasögu?

Barokk og barokktexti eru lykilhugtök í þessari rannsókn á kveðskap Hallgríms Péturssonar (1614-1674). Reynt er að veita lesendum nokkra innsýn í barokkrannsóknir í Þýskalandi og á Norðurlöndum og loks á Íslandi og leitast við að skilgreina hvað einkenni hinn svokallaða barokktexta. Aðrir inngangskaflar lýsa íslensku samfélagi á sautjándu
öld og menntun í orðsins list á sama tíma. Fjallað er um kveðskap Magnúsar Ólafssonar í Laufási, endurreisnarmanns í íslenskri bókmenntasögu, og um kveðskap Stefáns Ólafssonar samtímamanns Hallgríms, sem var í senn hliðstæða hans og andstæða. Meginhluti bókarinnar snýst um Hallgrím Pétursson og verk hans: Raktar eru
heimildir um hann og helstu æviatriði og reynt að varpa ljósi á stöðu hans í íslensku samfélagi; gefið er yfirlit yfir ritverk skáldsins en að því búnu fjallað um þessar kveðskapargreinar: hverfulleikakvæði, ádeilukvæði, tækifæriskvæði, andlegan kveðskap, passíusálma, iðrunar- og huggunarljóð. Í þriðja og síðasta hluta er gerð grein fyrir ritum
Hallgríms í lausu máli, en þau eru kristileg íhugun og bera þekkingu höfundar á mælskufræðum glöggt vitni. Loks er fjallað um lofkvæði sem ort voru um Hallgrím Pétursson og þá mynd sem þau draga upp af honum. Aftast er samantekt á ensku, heimildaskrá, handritaskrá, nafna- og myndaskrá.

Í dómnefndinni var auk andmælenda dr. Guðrún Nordal, dósent í íslenskum bókmenntum við Háskóla Íslands, og var hún formaður nefndarinnar.

Dagana 28. ágúst til 3. september stóð yfir alþjóðlegt sumarnámskeið í handritafræðum sem haldið var á vegum Árnastofnananna í Reykjavík og Kaupmannahöfn, í samvinnu við háskólana í Tübingen og Zürich.

Námskeiðið sótti 31 stúdent og stunda þeir allir nám á framhaldsstigi, flestir við háskóla í Þýskalandi, Sviss eða Bretlandi.

Þátttakendur sátu fyrirlestra um helstu viðfangsefni á sviði handritafræða og unnu auk þess daglega að verkefnum undir stjórn kennara. Þá var handritasýningin í Þjóðmenningarhúsinu skoðuð og hluti hópsins fór einnig í kynnisferð á handritadeild Landsbókasafns. Einnig var farið í skoðunarferð til Þingvalla og í Reykholt.

Kennarar á námskeiðinu voru: Michael Chesnutt, Matthew James Driscoll, Guðvarður Már Gunnlaugsson, Haraldur Bernharðsson, Margrét Eggertsdóttir, Þórður Ingi Guðjónsson og Svanhildur Óskarsdóttir sem jafnframt var námskeiðsstjóri.

Þetta er í annað sinn sem stofnanirnar gangast fyrir námskeiði af þessu tagi og gert er ráð fyrir að næsta námskeið verði haldið í Kaupmannahöfn að ári.

Verk Hallgríms Péturssonar hafa ekki áður verið gefin út í heild. Útgáfa Árnastofnunar er auk þess óvenju umfangsmikil því að baki henni liggur könnun á öllum handritum sem varðveita texta eignaðan skáldinu, en þau eru fjölmörg enda Hallgrímur með ástsælustu skáldum þjóðarinnar. Fyrirhugað er að útgáfan verði í fjórum hlutum: ljóðmæli, sálmaflokkar, rímur og laust mál, og verða fimm bindi í fyrsta hluta. Fyrsta bindi kom út árið 2000 og annað bindi árið 2002. Vinna við fjórða bindi er hafin og er gert ráð fyrir að það komi út árið 2007.

Á næstu vikum er svo von á doktorsriti Margrétar Eggertsdóttur: "Barokkmeistarinn. List og lærdómur í verkum Hallgríms Péturssonar" en Margrét mun verja ritgerð sína, um Hallgrím Pétursson, við Hugvísindadeild Háskóla Íslands í október nk.

Ársrit Árnastofnunar, Gripla XV (útgáfuár 2004), er 62. ritið í ritröð stofnunarinna Rit Árnastofnunar og inniheldur að vanda fjölbreytt efni um íslensk fræði, sagnfræði o.fl. Ritstjórar Griplu að þessu sinni eru Gísli Sigurðsson, Margrét Eggertsdóttir og Sverrir Tómasson. Lesa efnisyfirlit.

Sýningin er samstarfsverkefni Árnastofnunar, Þjóðmenningarhússins og Landsbókasafns Íslands - Háskólabókasafns. Helsti sérfræðingur okkar í dag um Hallgrím  Pétursson, Margrét Eggertsdóttir fræðimaður við stofnunina, hafði, ásamt samstarfsfólki sínu, veg og vanda af undirbúningi sýningarinnar, efnisvali og uppsetningu. Sýningin stendur yfir til 6. júní 2005. Sjá nánar.

Bókin "Handritin" eða "The Manuscripts of Iceland", eins og hún heitir í enskri þýðingu, kom upprunalega út í tilefni opnunar nýrrar sýningar stofnunarinnar í Þjóðmenningarhúsinu. Um er að ræða afar vandað rit og ríkulega myndskreytt sem geymir sautján ritgerðir um íslensk miðaldahandrit, sögu þeirra og áhrif, þar sem fræðimenn gera með aðgengilegum hætti grein fyrir sögu handritanna og áhrifum þeirra á síðari tíma. Bókin er fáanleg á íslensku og ensku við inngang á sýninguna, í sölubúð Þjóðmenningarhússins og hjá Árnastofnun og kostar 3.500. Einnig eru til sölu kort og veggspjöld með myndefni úr handritum hjá fyrrnefnum aðilum.

________________________________________________________________________

Bók Gísla Sigurðssonar "The Medieval Icelandic Saga and Oral Tradition: A
Discourse on Method" er þýðing bókarinnar "Túlkun Íslendingasagna í ljósi munnlegrar hefðar: Tilgáta um aðferð". Nicholas Jones þýddi bókina og er hún annað bindi í ritröðinni Publications of the Milman Parry Collection of Oral Literature við Harvardháskóla.  Þýðingin var styrkt af Árnastofnun, menntamálaráðuneytinu, Háskóla Íslands og verkefninu Iceland naturally. Hún er til sölu hér á landi í Bóksölu stúdenta hjá stofnuninni og í sölubúð Þjóðmenningarhússins og einnig er hægt að nálgast upplýsingar um hana hjá útgefanda á vefslóðinni: http://www.hup.harvard.edu/catalog/SIGMED.html 

Í bókinni þróar Gísli nýja aðferð til að fjalla um þátt munnlegrar hefðar í íslensku miðaldasamfélagi. Með því að nýta vettvangsrannsóknir á munnlegri hefð, á borð við þær sem Milman Parry ruddi brautina fyrir á öndverðri 20. öld, rýnir hann í hvaða máli það skipti við lestur hinna fornu texta að gera ráð fyrir að sögurnar séu sprottnar úr slíkri hefð; hefð þar sem reynslu, fræðum og þekkingu samfélagsins var miðlað frá kynslóð til kynslóðar með sögum og kvæðum.

Í fyrsta hluta er spurt hvernig lögsögumenn hafi tekið ritmenningunni,
sem ætla má að hafi grafið undan valdastöðu þeirra, og hvernig
bókmenntalegur sjóndeildarhringur menntamanns úr röðum Sturlunga, Ólafs
Þórðarsonar hvítaskálds, hafi litið út um miðja 13. öld.  Í öðrum hluta er fjallað um persónur, ættir og atburði Austfirðingasagna í ljósi þeirrar hugmyndar að þeir sem rituðu sögurnar hafi gert ráð fyrir ákveðinni þekkingu áheyrenda á söguefninu.  Í þriðja hluta er tekist á við Vínlandsgátuna með þeim aðferðum sem kynntar eru í bókinni. Í stað þess að líta á sögur af Vínlandsferðum ýmist sem heimildir um atburði eða bókmenntahefð eru þær lesnar sem heimild um munnmæli sem sannanlega varðveittu minningu um raunverulegar siglingar til framandi landa. Í lokahluta eru dregnar saman niðurstöður um þær breytingar sem verða á forsendum rannsókna í íslenskum miðaldafræðum sé tekið tillit til munnlegrar hefðar að baki fornsagna - með
dæmum af skyldum frásögnum í Finnboga sögu ramma og Vatnsdæla sögu og
goðsagnamynstrum í Hænsna-Þóris sögu.

Gripla (útg.ár 2003), hið fjórtánda í röðinni, er komið út og birtir að venju fjölbreytt efni um íslensk fræði. Má þar fyrst nefna grein eftir Árna Heimi Ingólfsson um hinn lítt þekkta en áhugaverða tónlistararf Íslendinga, nánar tiltekið lögin í Buchanan-saltaranum og útbreiðslu þeirra í íslenskum handritum. Breska fræðikonan Ursula Dronke skrifar um nokkrar leiðir til túlkunar á eddukvæðinu Hymiskviðu og landa hennar Alison Finlay veltir fyrir sér hvernig best megi rökstyðja aldursgreiningu á Íslendingasögum út frá Bjarnar sögu Hítdælakappa og Heiðarvíga sögu. Bandaríska fræðikonan Elisabeth Ashman Rowe skrifar um tengsl fornaldarsagna og Flateyjarbókar og franska fræðikonan Hélène Tétrel um Karlamagnús sögu. Katrín Axelsdóttir skrifar um brottskafna stafi í Konungsbók eddukvæða, Veturliði Óskarsson um þrjú frumbréf frá 15.-16. öld og Ólafur Halldórsson um vísu í Fríssbók. Í heftinu eru nokkrar greinar þar sem álitamál eru kynnt og rædd. Má þar nefna grein Guðmundar Hálfdanarsonar um handritamálið þar sem höfundur veltir fyrir sér hvort það hafi markað endalok íslenskrar sjálfstæðisbaráttu og grein Guðvarðar Más Gunnlaugssonar um mismunandi útgáfur, stafsetningu þeirra og frágang, og hvernig þær samræmist þörfum og óskum lesenda. Ýmsar smærri greinar eru í ritinu og auk þess eru þar birtar andmælaræður sem fluttar voru annars vegar við doktorsvörn Gísla Sigurðssonar og hins vegar við doktorsvörn Ármanns Jakobssonar á liðnu ári. Ritið, sem er 329 blaðsíður, er hið 60. ritröðinni Rit Árnastofnunar og sér Háskólaútgáfan um dreifingu þess.

Ritstjórar Griplu eru Gísli Sigurðsson, Guðvarður Már Gunnlaugsson, Margrét Eggertsdóttir, Svanhildur Óskarsdóttir og Sverrir Tómasson.

Jóns saga Hólabiskup ens Helga. Edited by Peter Foote. (Editiones Arnamagnæanæ ; Series A, vol. 14. Redactors Michael Chesnutt and Jonna Louis-Jensen). Copenhagen: Reitzel, 2003. ISBN 87-7876-349-5. Verð DKK 500.

Eyrbyggja saga. The vellum tradition. Edited by Forrest S. Scott. (Editiones Arnamagnæanæ ; Series A, vol. 18. Redactor Jonna Louis-Jensen). Copenhagen: Reitzel, 2003. ISBN 87-7876-354-1. Verð DKK 520.

Veturliði Óskarsson: Middelnedertyske låneord i islandsk diplomsprog frem til år 1500. (Bibliotheca Arnamagnæana. Vol. XLIII. Redaktører Finn Hansen og Jonna Louis-Jensen). København: Reitzel, 2003. ISBN 87-7876-356-8. Verð DKK 440.

Opuscula. Vol. XI. Redaktør Britta Olrik Frederiksen. (Bibliotheca Arnamagnæana. Vol. XLII). København: Reitzel, 2003. ISBN 87-7876-343-6. Verð DKK 440. Verð DKK 360.

Nýlega fékk stofnunin að gjöf 500 þúsund Bandaríkjadollara eða tæplega 35 milljónir króna frá erlendum velunnurum. Með þessu fé verður stofnaður minningarsjóður Birgit Baldwin (1960-1988) og á að verja ávöxtun sjóðsins til að efla bóka- og tímaritakost Árnastofnunar. Stofnendur sjóðsins eru foreldrar Birgit, sagnfræðingarnir prófessor Jenny Jochen og prófessor John Baldwin. Með stofnun sjóðsins vilja þau minnast dóttur sinnar sem lést í bílslysi 17. júní 1988. Var hún þá að ljúka doktorsritgerð í samanburðarbókmenntum við Yale-háskóla. Þessi gjöf er stofnuninni að sjálfsögðu mikils virði og mun gera henni kleift að stórbæta bókakost sinn, fylla í skörð eldri bóka og styrkja safnið sem helsta sérsafn íslenskt í miðaldafræðum og þjóðfræði.

Víkingafélagið í London (Viking Society for Northern Research) hefur í samvinnu við Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi gefið út nýja útgáfu Egils sögu með enskum skýringum og athugasemdum, búna til prentunar af Bjarna Einarssyni. Þegar Bjarni Einarsson (1917-2000) féll frá hafði hann í allmörg ár unnið að þessari útgáfu Egils sögu sem einkum er ætluð enskumælandi stúdentum. Hann lauk við vísindalega útgáfu Egilssögutexta Möðruvallabókar áður en hann féll frá, og birtist hún í Kaupmannahöfn 2001. Nýja útgáfan byggir á henni, en stafsetning er samræmd og auk Möðruvallabókar er tekið tillit til elstu handritabrota sögunnar og skyldra yngri handrita. Bjarni gekk frá textanum og samdi skýringar við vísur og torskilda staði í lausu máli, en prófessor Anthony Faulkes frá Birmingham fór eftir lát hans yfir enska textann og gekk endanlega frá honum. Hann hefur einnig samið rækilegt orðasafn sem hér fylgir sögunni.

Dr. Bjarni Einarsson kenndi um árabil íslensk fræði við erlenda háskóla, en var síðan sérfræðingur við Stofnun Árna Magnússonar. Hann var mikilvirkur handrita- og bókmenntafræðingur og ritaði margt um Íslendingasögur, m.a. doktorsrit um Egils sögu. Rannsóknir hans á handritum Egils sögu voru framhald af verki sem Jón Helgason prófessor í Kaupmannahöfn lagði grunninn að. Þessi útgáfa Bjarna mun án efa verða notuð við erlenda háskóla þar sem menn lesa og rannsaka Egils sögu, en hún er líka hentug íslenskum lesendum sem kunna ensku og hvílir á traustari textagrunni en eldri útgáfur.

Um áratuga skeið var Hallfreður Örn Eiríksson einn ötulasti safnari íslenskra þjóðfræða, og í hljóðritasafni Stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi er varðveittur á böndum ómetanlegur fjársjóður efnis sem hann hefur safnað víða um land og meðal fólks af íslenskum ættum í Vesturheimi, samtals meira en 1000 klst. Til að heiðra Hallfreð á sjötugsafmæli hans hafa samstarfsmenn hans á Árnastofnun gefið út á hljómdiski dálítið sýnishorn af því efni sem hann hefur bjargað frá gleymsku. Þar er að finna sagnir og ævintýri, rímur, þulur og sálma. Leitast er við að láta diskinn endurspegla eftir því sem hægt er fjölbreytni og landfræðilega dreifingu efnis í safni Hallfreðar, en varpa um leið ljósi á hans eigin rannsóknir. Efnið af diskinum fylgir í prentuðum bæklingi.

Rósa Þorsteinsdóttir sá um útgáfuna

Verð kr. 2.990

Út er komin bókin Túlkun Íslendingasagna í ljósi munnlegrar hefðar: Tilgáta um aðferð eftir Gísla Sigurðsson, fræðimann á Árnstofnun. Bókin er sú 56. í ritröð stofnunarinnar Rit Árnastofnunar.

Í bókinni er kynnt ný aðferð til að fjalla um þátt munnlegrar hefðar í íslensku miðaldasamfélagi. Með því að nýta vettvangsrannsóknir á munnlegri hefð er rýnt í hvaða máli það skipti við lestur hinna fornu texta að gera ráð fyrir að sögurnar séu sprottnar úr slíkri hefð; hefð þar sem reynslu, fræðum og þekkingu samfélagsins var miðlað frá kynslóð til kynslóðar með sögum og kvæðum (nánar).

Bók Gísla hefur verið samþykkt til varnar við doktorspróf í heimspeki við Háskóla Íslands og fer vörnin fram í Hátíðarsal Háskólans klukkan 14.00 laugardaginn 31. ágúst nk. Háskólaútgáfan annast dreifingu bókarinnar.

Þann 21. apríl sl. voru þrjátíu ár liðin frá því fyrstu handritin komu heim frá Danmörku. Það voru Konungsbók Eddukvæða og Flateyjarbók sem þennan dag árið 1971 voru færð íslensku þjóðinni til varðveislu eftir rúmlega þrjúhundruð ára útlegð í Bókhlöðu konungs í Kaupmannahöfn.

Af þessu tilefni stóðu Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi og Háskóli Íslands fyrir hátíðarsamkomu í Hátíðarsal HÍ þar sem þessa merka atburðar var minnst. Ávörp fluttu Björn Bjarnason menntamálaráðherra og Páll Skúlason háskólarektor. Meðal þeirra sem fluttu erindi má nefna Peter Foote prof. emer. við Lundúnarháskóla og dr. Ólaf Halldórsson handritafræðing og fyrrverandi starfsmann Stofnunar Árna Magnússonar.

Kynnt var ný, einkar glæsileg útgáfa Konungsbókar Eddukvæða sem unnin var í samstarfi Árnastofnunar og bókaforlagsins Eddu - Miðlunar og gefin út í 500 tölusettum eintökum.
Hér er um að ræða ljósprentaðan texta hins forna handrits auk stafréttrar útgáfu hans (prentað er staf fyrir staf) ásamt því að leyst hefur verið úr böndum (skammstafanir og tákn leyst upp) og að síðustu er texti handritsins prentaður með nútímastafsetningu. Dr. Vésteinn Ólason, forstöðumaður Stofnunar Árna Magnússonar, fylgir útgáfunni úr hlaði með ítarlegum inngangi sem einnig er birtur á ensku.

Að athöfninni lokinni bauðst gestum að skoða gersemina tvo, Konungsbók Eddukvæða og Flateyjarbók, sem í tilefni dagsins höfðu verið fluttir úr heimkynnum sínum í Árnagarði yfir í Aðalbyggingu Háskóla Íslands í lögreglufylgd.

Stofnun Árna Magnússonar hefur fengið að gjöf myndskreytt handrit af Snorra Eddu sem barst til Kanada á síðustu öld og hefur verið þar í einkaeign. Fulltrúi gefenda, Örn Arnar ræðismaður Íslands í Minnesota, afhenti handritið við athöfn sem fór fram í Þjóðarbókhlöðunni sunnudaginn 13. febrúar. Við það tækifæri opnaði Björn Bjarnason menntamálaráðherra nýja heimasíðu Árnastofnunar. Þar er að finna margvíslegar upplýsingar um stofnunina, starfsemi hennar og rit, en til nýmæla má telja að opnuð hefur verið leið inn í stafrænt handrita- og hljóðritasafn. Stafræn ljósmyndun handrita er hafin, og jafnóðum eru myndirnar gerðar aðgengilegar gegnum veraldarvefinn. Þannig geta þeir sem heimsækja heimasíðu Stofnunar Árna Magnússonar fengið að skoða á vefnum Möðruvallabók (um 1350), frægasta handrit sem geymir Íslendingasögur, og ýmis fleiri fornsagnahandrit, svo sem Njáluhandrit.

Þjóðfræðadeild Árnastofnunar á tvö þúsund klst. af þjóðfræðaefni á segulböndum. Gegnum heimasíðuna verður hægt að leita í skrám um þetta efni, en auk þess verður hægt að hlusta á nokkrar sögur úr því mikla safni sem Hallfreður Örn Eiríksson og Olga María Franzdóttir hljóðrituðu eftir fólki af íslenskum ættum í Kanada á öndverðum áttunda áratugnum. Fer vel á því að Melsteðs Edda og sögur úr Vesturheimi komi heim úr útlegð beint inn á veraldarvefinn á þessu minningar- og menningarári.

Edda Snorra Sturlusonar, eða Snorra Edda, er til í allmörgum pappírshandritum frá því eftir siðbreytingu, auk hinna fornu skinnhandrita. Í nokkrum Snorra Eddu handritum frá því um 1700 eru skemmtilegar myndskreytingar sem sýna hugmyndir þeirra tíma manna um forna kappa og guði, Valhöll og ask Yggdrasils ellegar ófreskjur eins og þá bræður Miðgarðsorm og Fenrisúlf. Eitt þessara handrita barst með íslenskum landnemum til Kanada á síðustu öld og hefur verið þar í eigu fólks með ættarnafnið Melsted. Handrit þetta hefur því verið kallað Melsteðs-Edda. Skrifarinn og listamaðurinn mun vera Jakob Sigurðsson (um 1727-1779) skáld og bóndi á ýmsum bæjum í Vopnafirði. Ræðismaður Íslands í Minnesota, Örn Arnar læknir, og fjölskylda hans hafa nú keypt Melsteðs-Eddu af Ken Melsted í Wynyard í Saskatchewan og gefið hana Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi.

Stefnt er að því að taka ofurnákvæmar stafrænar ljósmyndir af öllum íslenskum handritum frá fyrri öldum, og má í senn líta á það verk sem öryggisafritun og vernd gegn hnjaski og sliti, því að notkun handritanna sjálfra og frekari ljósmyndun verður síðan að mestu óþörf. Þá verður hið stafræna handritasafn jafnóðum gert aðgengilegt á Netinu, þótt þær myndir sem þar er hægt að sjá verði af tæknilegum ástæðum ekki hárnákvæmar eins og frummyndirnar. Við opnun heimasíðunnar í Þjóðarbókhlöðunni gafst viðstöddum tækifæri til að nálgast sýnishorn af fjársjóðum Árnastofnunar í sýndarheimi veraldarvefsins.